नेपाली गीत सङ्गीतको क्षेत्रमा उच्चआदारका साथ लिइने नाम हो नातिकाजी । उनले नेपाली सङ्गीतको विकासका लागि गरेको योगदानलाई शब्दमा व्याख्या गर्न गार्हो छ । सङ्गीत शिरोभूषण पदवीबाट सम्मानित नातिकाजीका जीवन प्रेरणाप्रद मात्र होइन रोचक समेत रहेको छ ।
नातिकाजीको जन्म वि.सं. १९८२ साल पौषशुक्ल द्वितीयाका दिन ललितपुरको पुल्चोकमा बुबा मोहनलाल श्रेष्ठ र आमा चम्पादेवी श्रेष्ठको कोखबाट भएको थियो । सानै उमेरमा आमा बुबा गुमाएका नातिकाजी त्यसपछि गुहृयेश्वरीस्थित मामाघरमा हुर्किए । मामाघरका बाजे पुजारी भएका कारण पशूपति र गुहृयेश्वरी मन्दिरमा हुने विभिन्न भजन कार्यक्रमहरुमा सहभागिता जनाउँथे । बाजेको पछिलागेर भजनमा सरिक हुँदाहुँदै सङ्गीतमा सक्रियरुपमा सहभागी हुन थालेका नातिकाजीले वि.सं. २००४-५ सालतिर केही साथी कृष्ण मानन्धरसँग मिलेर ‘जीवनज्योति’ नामक नाटक पनि बनाएका थिए ।
आफ्नो घर, साथीभाई र भजनगृहमा गीत गाउँदागाउँदै नातिकाजी २००७ सालमा रेडियो नेपाल पुगे र त्यसको एक वर्षति पछि २००८ बैशाख १५ गतेदेखि लाग हुने गरी जागिरको नियुक्तिपत्र पाए । उनले आफ्नै शब्द सङ्गीत र स्वरमा ‘जब प्रेम छुट्यो रोएर के गरौँ’ बोलको गीत पहिलोपटक रेडियो नेपालको प्रत्यक्ष प्रसारणमा गाएका थिए । त्यस्तै पुष्प नेपालीको शब्द र उनकै स्वर र सङ्गीत रहेको गीत ‘पहाड बसी वनमा खेली हुर्केकी अकेली’ उनको स्वरमा रेकर्ड भएको पहिलो गीत हो । २००९ सालमा उक्त गीत भारतको कोलकातामा डिस्क रेकर्ड गर्नका लागि राजा त्रिभुवनले नातिकाजीलाई रु ६०० दिएका थिए ।
सुरुवातका दिनहरुका नातिकाजी आफैँ गीत लेख्थे र गाउँथे पनि । र, उनका स्वरका गीतहरु त्यसबेला श्रोताबीच चर्चित पनि थिए । लगभग २०० जति गीतहरु आफ्नो स्वरमा रेकर्ड गराएका नातिकाजी २०१६-१७ सालपछि गाउन छाडेर सङ्गीत सिर्जना सिर्जना गर्नपट्ट िमात्रै लागे ।
रेडियो नेपालको स्थापना हुँदा रेडियो बजाउन नेपाली गीतहरु त परै जावोस् बजाउनलाई नेपाली धन पनि थिएन । यस्तै अभावकालका कलाकार मध्येका एक हुन् नातिकाजी । रेडियो नेपालमा प्रवेश गरेपछि नेपाली सङ्गीतको क्षेत्रलाई फराकिलो बनाउन ठूलो भूमिका खेलेका नातिकाजी रेडियो नेपालको साङ्गीतिक क्षेत्रको विकासका पृष्ठाधार मध्येका एक हुन् ।
नातिकाजीले रेडियो नेपालमा प्रवेश गरेका बेला नेपाली गीतको अभावमा हिन्दी गीतलाई नै हुबहु नक्कल गरेर त्यसमा नेपाली शब्दहरु राखी गाउने गरिन्थ्यो । त्यसैले सुरुसुरुका दिनहरुमा नातिकाजी पनि हिन्दी गीतगजलहरुबाट केही प्रभावित देखिन्छन् । यसको उदाहरणको रुपमा नीरव रातमा आँशु खसाली र जीवनको सहारा त्यो आशा न बिदा गर्नजस्ता त्यसबेलाका केही गीतहरुलाई लिन सकिन्छ ।
साङ्गीतिक यात्राको क्रममा नातिकाजीले नेपाली लोकलय, नेवारी लोकलय र शास्त्रीय सङ्गीतलाई आधार बनाएर सङ्गीत सिर्जना गर्न थाले र नेपाली मौलिकपन भएका गीतहरु रचना गर्न उनी सक्षम भए, यसरी विस्तारै उनको सङ्गीत बाहृय प्रभावबाट फरक हँदै आयो ।
सङ्गीत सिर्जना गर्दा शब्दको भावअनुसार सङ्गीत सिर्जना गर्न रुचाउने नातिकाजी गीत रेकर्ड गर्दा शब्दको उच्चारण गलत नहोस् भनेर निकै होशियारी अपनाउँथे । उनको होशियारी गायिका तारादेवीको गीत रेकर्ड अझ विशेषरुपमा देखिन्थ्यो ।
नेपालको चर्चित सङ्गीतकार, आकर्षक जिउडाल र लोभलाग्दो मुस्कानसहितको हेर्राई, यस्ता गुणहरुले भरिपूर्ण नातिकाजीलाई आफ्नो बनाउन त्यसबेलाका युवतीहरु निकै मरिमेट्थे तर उनले पारिवारिक सहमतिमा २०१७ सालमा वीर अस्पतालमा नर्सको रुपमा कार्यरत सरस्वती राजभण्डारीसँग लगनगाँठो कसे । र, तीन छोरीहरु सङ्गीत, कविता र सविताका पिता बने । दुवै जागिरे भएका कारण उनीहरुले घरमा निकै कम समय दिए पनि छोरीलाई उचित माया र शिक्षा दिन चुकेनन् ।
पशुपति पाठशालाबाट औपचारिकरुपमा एसएलसीसम्मको शिक्षा लिएका नातिकाजी विवाह गरेको एक वर्षति पछि पर्ढाईलाई पनि अगाडि बढाउने विचारले त्रि-चन्द्र कलेजमा आइ.ए.मा भर्ना भएका थिए तर पारिवारिक जिम्मेवारी र सङ्गीतको व्यस्तताका कारण एक वर्षपछि उनले कलेजको पर्ढाईलाई विश्राम दिए र सङ्गीतको शिक्षा बढाउनपट्टि लागे । यसैक्रममा उनले सन् १९७३ मा प्रयाग सङ्गीत समिति, इलाहावादबाट शास्त्रीय सङ्गीतमा विम्युज् गरे ।
पहेँलो रङको कपडा अलि बढी मन पराउने नातिकाजी साथीभाई भेला पारेर मीठोमीठो खान, पिउन र रमाइला गफ गर्न रुचि लाग्थ्यो । नेपाली सङ्गीतको भविष्य तुरुन्तै नदेखेका उनले आफ्ना तीनै छोरीहरुलाई सङ्गीतमा लाग्न दिएनन् बरु त्यसको साटो उनले सबै छोरीहरुलाई राम्रोसँग पढ्ने व्यवस्था मिलाए ।
साइकलबाट रेडियो नेपाल र घरबीचको यात्रा पार गर्ने नातिकाजीले अलिपछि साइडकार भनेर चिनिने मोटर साइकल किनेका थिए । नातिकाजी आफू सङ्गीतमा र उनकी नर्स श्रीमती सधैँजसो अस्पतालमा व्यस्त भइरहन्थिन् ।
२०२० सालदेखि २०४० सम्मको समयलाई नेपाली सङ्गीतका लागि स्वणिर्म युग मानिन्छ । यसै स्वणिर्म युगका महत्वपूर्ण धरोहर हुन् नातिकाजी । यसै अवधिमा उनका उत्कृष्ट रचनाहरु निस्किएका छन् । धर्मराज थापा, उस्ताद साइँलाहरुको लोकलहरी, मित्रसेन थापाको लाहुरे लोकशैली र मास्टर रत्नदास प्रकाशको तत्कालिक हिन्दुस्तानी शैलीको सङ्गीतमा हिँडिरहेको नेपाली सङ्गीतलाई परिमार्जन गरेर आज सबै नेपालीले गर्व गर्न लायकको आधुनिक सङ्गीत भनेर चिनिने शैलीको सङ्गीतको निर्माण गर्नमा नातिकाजीको ठूलो हात रहेको छ ।
नातिकाजीको सङ्गीतमा थुप्रै नेपाली गायकगायिकाहरुले आफ्नो स्वर दिएर चर्चित बन्ने सौभाग्य पाएका छन् । प्रेमध्वज प्रधान, तारादेवी, योगेश वैद्य, रुवि जोशी, फत्तेमान, उदितनारायण झादेखि रामकृष्ण ढकाल, यम बरालसम्मका लागि सङ्गीत तयार गरेका छन् ।
कुनै पनि गीतको संगीत तयार गर्नुपहिले नातिकाजी शब्दलाई ध्यान दिएर दोहोर्याई तेहेर्याई पढ्थे अनि अलिअलि धुन फेर्नासाथ सुसेल्न थाल्थे । र, त्यसपछि एउटा चुरोट सल्काएर लामो श्वासले धुवाँ फाल्दै हार्मोनियममा उक्त धुनलाई गाउन थाल्थे । यसरी उनी गीतको सङ्गीत तयार पार्थे ।
नातिकाजीको सङ्गीत राजदरबारका लागि पनि निकै प्रिय थियो । त्यतिखेरका राजपरिवारका सदस्यहरु उनी भनेपछि झुम्मिन्थे । राजपरिवारका सदस्यहरुका शब्दमा समेत सङ्गीत भरेका नातिकाजीको सङ्गीतको ट्युनिङ चादनी शाहको शब्दमा गजबसँग मिलेको छ । उनले सङ्गीत गरेका चाँदनी शाहका सबै गीतहरु श्रोतामाझ लोकप्रिय बने ।
रेडियो नेपालमा राजा वीरेन्द्रको हुकम प्रमाङ्गीबाट शाखा अधिकृत हुदै उपसचिवस्तरीय सङ्गीतकारसम्म भएका र २०४६ सालदेखि उमेरका कारण रेडियोको जागिरबाट अवकाश पाएका नातिकाजीले यस अवधिमा थुप्रै गीतहरुमा सङ्गीत दिए । आधुनिक, चलचित्र, नेवारी, राष्ट्रिय, लोक सबै प्रकारका गीतमा सङ्गीत दिएका नातिकाजीका पिंजराको सुँगा, कुञ्जिनी, हामी आफ्नै भरमा ज्युँदै छौँ, भक्त प्रल्हाद, पृथ्वीनारायण शाहका चार पक्ष लगायतका २२ वटा जति गीतिनाटक अहिले पनि रेकर्डको रुपमा रहेका छन् । त्यस्तै उनले मनको बाँध, सिन्दर, २५ वसन्त, शान्तिदीप, चेलिबेटीजस्ता केही चर्चित चलचित्रहरुमा पनि सङ्गीत दिएका छन् ।
नेपाली सङ्गीतको अनवरतरुपमा सेवा गरेबापत् नातिकाजी सुप्रवल गोरखा दक्षिण बाहु प्रथम, प्रख्यात त्रि-शक्तिपट्ट, इन्द्रराज्यलक्ष्मी राज्य प्रज्ञा पुरस्कार, छिन्नलता पुरस्कार, भूपालमान सिंह सङ्गीत पुरस्कार, नारायण गोपाल पुरस्कारजस्ता सम्मान आदिबाट सम्मानित भएका छन् ।
लगभग ४००० जति गीतमा सङ्गीत गरेका नातिकाजीका गीतहरु रेकर्ड भएका अनुपातमा निकै कम मात्र गीतहरुले श्रोताको मन छुन सफल भएका छन् । रेडियो नेपालमा मेसिनले झै सङ्गीत सिर्जना गरेका कारण कतिपय उनका गीतका मेलोडी सामान्य किसिमका लाग्छन् ।
गीत सङ्गीतभनेपछि मरिमेट्ने नातिकाजी रोगका कारण थलिएर ओछ्यानमा ढल्दासमेत् उनको सङ्गीत माग्न आउनेहरुलाई खालि हात फर्काउँदैन थिए ।
लामो समयदेखि मुटु र नशासम्बन्धी पार्किन्शन रोगका कारण थलिएका नातिकाजी यही रोगका कारण २०६० साल कार्त्तिक १६ गतेका दिन सम्पूर्ण सङ्गीतप्रेमी नेपालीलाई एक्लै पारी यस संसारबाट टाढा भए । साङ्गीतिक यात्राको क्रममा निकै उतारचढावहरु व्यहोरेका नातिकाजीका कति सपना पूरा भए त कति झट्ट सुन्दा सामान्य लाग्ने उनका केही रहरहरु त्यतिकै रहे ।
उनलाई आफ्नै कार चढ्ने ठूलो रहर थियो भने उनलाई सपनाको देश भनेर चिनिने अमेरिका घुम्ने इच्छा थियो ।
मौलिक नेपालीपन भएका सङ्गीतहरु सिर्जना गरेर नेपाली सङ्गीत भण्डारलाई धनि बनाउन सफल सङ्गीतकार नातिकाजी अब हाम्रा सामु छैनन् तर उनले यस्ता धेरै सिर्जनाहरु हामीलाई छोडेर गएका छन् जसका माध्यमबाट सधैँ उनी हामीसँगै भएको अनुभव गर्न सक्छौँ, युगौयुगसम्म उनलाइ सम्झिरहन सक्छौँ ।