नेपालको पूर्व ३ नम्बर भनिने पूर्वी भूभाग भीमखुरे गाविसमा २०१६ साल असोज २९ गते कृष्णमायाको कोखबाट जन्मिएका युवराज लामा एउटा सामाजिक–राजनीतिक प्रभावशाली परिवारका सन्तान हुन्। उनका हजुरबुवा काभ्रे आसपासका चार जिल्ला हेर्ने मुखिया थिए। उनका पिता दुर्गराज लामा सक्रिय र दूरदर्शी व्यक्ति थिए। कानुनी विषय बुझ्न आवश्यक ठानेर उनले भोजपुर पुगेर साधारण लेखपढ सिके। धार्मिक तथा सांस्कृतिक शिक्षा गुम्बाबाट लिएका उनी नेपाली भाषामा पनि दक्ष भएपछि समाजमा अवसरहरू विस्तार भएको अनुभव गरे।
परिवार ठूलो थियो। आठ दाजुभाइमध्ये सबैभन्दा कान्छा उनका पिता थिए। युवराजका चार दिदी र एक बहिनी थिए। परिवारको जिम्मेवारी बढ्दै जाँदा उनका पिता अवसरको खोजीमा तराई झरे। त्यही क्रममा दुई दिदीको असामयिक निधनले परिवारमा पीडा थपियो।
शिक्षा र प्रारम्भिक चेतना
तराई पुगेपछि उनका पिताले सन्तानको शिक्षालाई प्राथमिकता दिए। सुरुमा गाउँका एक शिक्षित व्यक्तिको घरमै गुरुकुल शैलीमा पढाइ हुन्थ्यो। युवराज र उनकी बहिनी पहिलो विद्यार्थी थिए। गुरु दक्षिणाका रूपमा चामल वा केही रकम लगेर पढाइन्थ्यो। पछि जनश्रमदानबाट गाउँमै विद्यालय स्थापना भयो।
प्राथमिक शिक्षा पूरा गरेपछि उनी काठमाडौँको दरबार हाईस्कूलमा भर्ना भए र २०३१ सालमा एसएलसी उत्तीर्ण गरे। त्यसपछि वीरगञ्जस्थित ठाकुरराम क्याम्पसमा मानविकी संकायमा अध्ययन सुरु गरे। मंगोल अनुहारका कारण क्याम्पसमा उनी परैबाट चिनिन्थे। पढाइ, खेलकुद र सामाजिक सक्रियतामा कहिल्यै दोस्रो भएनन्।
बाल्यकालदेखि नै उनी खोजी स्वभावका थिए। जंगल चहार्ने, खोलाको किनारमा दिन बिताउने उनको बानी थियो। उनी पछि भन्छन्—स्थायी खुशीको खोज बाल्यकालदेखि नै थियो। यही खोजले उनलाई जीवनभर नयाँ क्षेत्रमा डोर्याइरह्यो।
प्रेम र संघर्ष
क्याम्पस जीवनमै उनले एक नेवार युवतीसँग प्रेम गरे—जो पछि मंगलादेवी न्यासुरका नामले परिचित भइन्। तीन वर्षको प्रेमपछि २०३५ सालमा उनीहरूले विवाह गरे। विवाह सहज थिएन। सामाजिक र पारिवारिक अवरोधका बीच उनीहरूले संघर्षपूर्ण निर्णय लिए।
विवाहपछि उनीहरू काठमाडौँ आए। यहाँबाट सुरु भयो जीवनको कठोर संघर्ष। काम पाउन कठिन, पाएको काम अपेक्षाभन्दा फरक। कतिपय दिन भोकै रात बिताउनुपर्यो। त्यो समय उनीहरू एकअर्काको साथ र समझदारीले टिके।
सोल्टी होटलमा सहायक पदका लागि दुई चरणको अन्तर्वार्तामा उत्कृष्ट भए पनि स्वास्थ्य परीक्षणमा असफल घोषित गरिए। त्यसपछि ठमेलको कार्पेट पसलमा काम पाए। अंग्रेजी भाषामा राम्रो पकडका कारण उनले तुरुन्तै विदेशी ग्राहकलाई सामान बेचेर विश्वास जिते। साढे चार सय मासिक तलबबाट राजधानीमा जीवन स्थिर हुँदै गयो।
एक वर्षपछि उनले दरबारमार्गमा थान्काको पसल स्थापना गरे, जसमा तीन जना साझेदार पनि थिए।
मार्शल आर्टदेखि सिनेमासम्म
सन् १९८४ तिर उनले थानेश्वर राईसँग मार्शल आर्ट प्रशिक्षण लिए र पछि आफैँ प्रशिक्षक बने। उनका शिष्यहरूमा पछि चर्चित बनेका छायाँकार जावेद शाह पनि थिए। जावेदमार्फत उनले ‘भाग्यरेखा’ चलचित्रमा द्वन्द्व निर्देशकको अवसर पाए। यही चलचित्रबाट उनले नेपाली सिनेमामा मार्शल आर्टको आधुनिक शैली भित्र्याए।
त्यसपछि ‘विजय पराजय’ र Chino जस्ता चलचित्रमा संलग्न भए। ‘चिनो’ मा Tulsi Ghimire सँग काम गर्दै उनले महसुस गरे—उनको हृदयले खोजेको माध्यम सिनेमा नै रहेछ।
निर्माता र निर्देशकको संघर्ष
‘दुई थोपा आँशु’ मा मौन निर्माताको भूमिका निर्वाह गरेपछि उनी ‘देउता’ बाट औपचारिक निर्माता बने। त्यसपछि ‘प्रतिज्ञा’ र ‘जीवन संघर्ष’ निर्माण गरे, तर ती दुवै असफल भए। आर्थिक संकट गहिरियो।
तर उनले हार मानेनन्। ‘देउराली’ निर्माण गरे। त्यसपछि ‘देशपरदेश’, ‘देवदूत’ र ‘दुलाहा राजा दुलही रानी’ जस्ता चलचित्रमा संलग्न भए। एकै वर्ष चार चलचित्र बजारमा ल्याउने दुर्लभ साहस देखाए।
उनको संघर्ष र सक्रियताबाट प्रभावित भएर चलचित्र निर्माता संघले उनलाई अध्यक्षसमेत चयन गर्यो।
दुई दशकभन्दा लामो योगदान
सिने उद्योगमा उनले दुई दशकभन्दा बढी समय लगानी गरेका छन्। १२ वटा चलचित्र निर्देशन र १८ भन्दा बढी चलचित्रमा लगानी/सहलगानी गरिसकेका छन्। उनी अझै पनि नयाँ परियोजना ‘धर्मयुद्ध’ निर्माणको उचित समयको प्रतीक्षामा छन्।
सिनेमा : नथाकिने विश्वविद्यालय
युवराज लामा सिनेमालाई संसारकै उत्कृष्ट विश्वविद्यालय मान्छन्। उनका अनुसार सिनेमा यस्तो माध्यम हो जसले कला, संस्कृति, व्यापार, नेतृत्व र लेखन एकैसाथ सिकाउँछ।
उनको भनाइमा, “सिनेमा नथाकिने युद्ध हो। यसले मलाई जीवनका सबैभन्दा ठूला पाठ सिकायो। लगानी व्यवस्थापनदेखि नेतृत्व, लेखन र सृजनात्मक सोचसम्म सबै यहीँ सिकेँ।”
संघर्ष उनको जीवनको स्थायी अध्याय हो। तर उनी अझै आशावादी छन्—सही समयको प्रतीक्षामा, नयाँ ऊर्जासहित।
परिवार ठूलो थियो। आठ दाजुभाइमध्ये सबैभन्दा कान्छा उनका पिता थिए। युवराजका चार दिदी र एक बहिनी थिए। परिवारको जिम्मेवारी बढ्दै जाँदा उनका पिता अवसरको खोजीमा तराई झरे। त्यही क्रममा दुई दिदीको असामयिक निधनले परिवारमा पीडा थपियो।
शिक्षा र प्रारम्भिक चेतना
तराई पुगेपछि उनका पिताले सन्तानको शिक्षालाई प्राथमिकता दिए। सुरुमा गाउँका एक शिक्षित व्यक्तिको घरमै गुरुकुल शैलीमा पढाइ हुन्थ्यो। युवराज र उनकी बहिनी पहिलो विद्यार्थी थिए। गुरु दक्षिणाका रूपमा चामल वा केही रकम लगेर पढाइन्थ्यो। पछि जनश्रमदानबाट गाउँमै विद्यालय स्थापना भयो।
प्राथमिक शिक्षा पूरा गरेपछि उनी काठमाडौँको दरबार हाईस्कूलमा भर्ना भए र २०३१ सालमा एसएलसी उत्तीर्ण गरे। त्यसपछि वीरगञ्जस्थित ठाकुरराम क्याम्पसमा मानविकी संकायमा अध्ययन सुरु गरे। मंगोल अनुहारका कारण क्याम्पसमा उनी परैबाट चिनिन्थे। पढाइ, खेलकुद र सामाजिक सक्रियतामा कहिल्यै दोस्रो भएनन्।
बाल्यकालदेखि नै उनी खोजी स्वभावका थिए। जंगल चहार्ने, खोलाको किनारमा दिन बिताउने उनको बानी थियो। उनी पछि भन्छन्—स्थायी खुशीको खोज बाल्यकालदेखि नै थियो। यही खोजले उनलाई जीवनभर नयाँ क्षेत्रमा डोर्याइरह्यो।
प्रेम र संघर्ष
क्याम्पस जीवनमै उनले एक नेवार युवतीसँग प्रेम गरे—जो पछि मंगलादेवी न्यासुरका नामले परिचित भइन्। तीन वर्षको प्रेमपछि २०३५ सालमा उनीहरूले विवाह गरे। विवाह सहज थिएन। सामाजिक र पारिवारिक अवरोधका बीच उनीहरूले संघर्षपूर्ण निर्णय लिए।
विवाहपछि उनीहरू काठमाडौँ आए। यहाँबाट सुरु भयो जीवनको कठोर संघर्ष। काम पाउन कठिन, पाएको काम अपेक्षाभन्दा फरक। कतिपय दिन भोकै रात बिताउनुपर्यो। त्यो समय उनीहरू एकअर्काको साथ र समझदारीले टिके।
सोल्टी होटलमा सहायक पदका लागि दुई चरणको अन्तर्वार्तामा उत्कृष्ट भए पनि स्वास्थ्य परीक्षणमा असफल घोषित गरिए। त्यसपछि ठमेलको कार्पेट पसलमा काम पाए। अंग्रेजी भाषामा राम्रो पकडका कारण उनले तुरुन्तै विदेशी ग्राहकलाई सामान बेचेर विश्वास जिते। साढे चार सय मासिक तलबबाट राजधानीमा जीवन स्थिर हुँदै गयो।
एक वर्षपछि उनले दरबारमार्गमा थान्काको पसल स्थापना गरे, जसमा तीन जना साझेदार पनि थिए।
मार्शल आर्टदेखि सिनेमासम्म
सन् १९८४ तिर उनले थानेश्वर राईसँग मार्शल आर्ट प्रशिक्षण लिए र पछि आफैँ प्रशिक्षक बने। उनका शिष्यहरूमा पछि चर्चित बनेका छायाँकार जावेद शाह पनि थिए। जावेदमार्फत उनले ‘भाग्यरेखा’ चलचित्रमा द्वन्द्व निर्देशकको अवसर पाए। यही चलचित्रबाट उनले नेपाली सिनेमामा मार्शल आर्टको आधुनिक शैली भित्र्याए।
त्यसपछि ‘विजय पराजय’ र Chino जस्ता चलचित्रमा संलग्न भए। ‘चिनो’ मा Tulsi Ghimire सँग काम गर्दै उनले महसुस गरे—उनको हृदयले खोजेको माध्यम सिनेमा नै रहेछ।
निर्माता र निर्देशकको संघर्ष
‘दुई थोपा आँशु’ मा मौन निर्माताको भूमिका निर्वाह गरेपछि उनी ‘देउता’ बाट औपचारिक निर्माता बने। त्यसपछि ‘प्रतिज्ञा’ र ‘जीवन संघर्ष’ निर्माण गरे, तर ती दुवै असफल भए। आर्थिक संकट गहिरियो।
तर उनले हार मानेनन्। ‘देउराली’ निर्माण गरे। त्यसपछि ‘देशपरदेश’, ‘देवदूत’ र ‘दुलाहा राजा दुलही रानी’ जस्ता चलचित्रमा संलग्न भए। एकै वर्ष चार चलचित्र बजारमा ल्याउने दुर्लभ साहस देखाए।
उनको संघर्ष र सक्रियताबाट प्रभावित भएर चलचित्र निर्माता संघले उनलाई अध्यक्षसमेत चयन गर्यो।
दुई दशकभन्दा लामो योगदान
सिने उद्योगमा उनले दुई दशकभन्दा बढी समय लगानी गरेका छन्। १२ वटा चलचित्र निर्देशन र १८ भन्दा बढी चलचित्रमा लगानी/सहलगानी गरिसकेका छन्। उनी अझै पनि नयाँ परियोजना ‘धर्मयुद्ध’ निर्माणको उचित समयको प्रतीक्षामा छन्।
सिनेमा : नथाकिने विश्वविद्यालय
युवराज लामा सिनेमालाई संसारकै उत्कृष्ट विश्वविद्यालय मान्छन्। उनका अनुसार सिनेमा यस्तो माध्यम हो जसले कला, संस्कृति, व्यापार, नेतृत्व र लेखन एकैसाथ सिकाउँछ।
उनको भनाइमा, “सिनेमा नथाकिने युद्ध हो। यसले मलाई जीवनका सबैभन्दा ठूला पाठ सिकायो। लगानी व्यवस्थापनदेखि नेतृत्व, लेखन र सृजनात्मक सोचसम्म सबै यहीँ सिकेँ।”
संघर्ष उनको जीवनको स्थायी अध्याय हो। तर उनी अझै आशावादी छन्—सही समयको प्रतीक्षामा, नयाँ ऊर्जासहित।