नेपाली आधुनिक गीत–संगीतका सुमधुर स्वरका धनी योगेश वैद्य केवल गायक मात्र होइनन्, साहित्यिक संवेदनालाई प्राथमिकता दिने एक चिन्तनशील कलाकार पनि थिए। करिब चार दशकभन्दा बढी समय सांगीतिक क्षेत्रमा सक्रिय रहेका वैद्यले ३५० भन्दा बढी गीतमा स्वर दिएका छन्।
वि.सं. २००३ साल असार २४ गते काठमाडौंको नरदेवी टोलमा जन्मिएका वैद्य वि.सं. २०१४ सालदेखि औपचारिक रूपमा सांगीतिक क्षेत्रमा संलग्न भए। २०८० साल माघ ४ गते बिहीबार राति १२ः३० बजे काठमाडौं भ्याली अस्पताल, सुन्धारामा ७७ वर्षको उमेरमा उनको निधन भयो।
संगीतमा प्रवेश (वि.सं. २०१४)
विद्यालयस्तरको सांस्कृतिक कार्यक्रममा ‘पुरुष–नारी दिवस रजनी साथ नै युग भारचन’ बोलको गीत गाएर उनले संगीत यात्राको सुरुवात गरेका थिए। उक्त गीत समकालीन कवि सिद्धिचरण श्रेष्ठको रचना तथा दर्शनदास श्रेष्ठको संगीतमा आधारित थियो। पछि संगीतकार नरराज ढकालले यस गीतलाई पुनः संयोजन गरेका थिए, जुन विद्यालयको प्रार्थना गीतका रूपमा समेत गाइन्थ्यो।
त्यसै अवसरमा उनले प्रख्यात संगीतकार नरराज ढकालसँग करिब एक वर्ष संगीत तालिम लिए। संगीतको आधारभूत ज्ञान हासिल गरेपछि उनले नेपाली भाषामा ‘वा वै तिनी, अनुराग्या स्वान ह्वाई तिनी’ बोलको गीत गाए।
सांगीतिक पहिचान र एल्बम
वि.सं. २०२५ सालमा ‘कति प्यासी छ जिन्दगी, विधवाको सिउँदो’ शीर्षकको गीतमार्फत उनको पहिलो गीति एल्बम सार्वजनिक भयो।
उनले गाएका लोकप्रिय गीतहरूमध्ये—
- ‘सपना भुलाई सारा’ (वि.सं. २०४४)
- ‘मेरो आँशुमा नहाँसे’
- ‘नेपाल मेरो उपहार भो’
- ‘चोट दिलमै रात लुकाई आँसु झार्दछु’
- ‘प्रेमको अधुरो कहानी’
- ‘माया पाप हो भने पुण्य के हो’
- ‘तिमीले रुने मौका दियौ’
विशेष रूपमा चर्चित छन्।
उनका नेपाल भाषाका (नेवारी) गीतहरू पनि उत्तिकै लोकप्रिय छन्। गीतको संख्या भन्दा गुणस्तरमा विश्वास राख्ने वैद्य साहित्यिक गहिराइ भएका गीत मात्र गाउने पक्षमा थिए।
समकालीन सहकार्य
रेडियो नेपाल उनको सांगीतिक यात्राको मुख्य माध्यम थियो। त्यहीँ भेटघाट हुन्थ्यो समकालीन वरिष्ठ गायकहरूसँग, जस्तै नारायण गोपाल र प्रेमध्वज प्रधान।
वैद्यका अनुसार, नारायण गोपाल वरिष्ठ र प्रेरणास्रोत व्यक्तित्व थिए भने प्रेमध्वज प्रधानसँगको सम्बन्ध दीर्घकालसम्म आत्मीय रह्यो।
पेशागत जीवन : वैज्ञानिक र प्रशासक
संगीतसँगै उनले शैक्षिक र प्रशासनिक क्षेत्रमा पनि उच्च उपलब्धि हासिल गरेका थिए। खाद्य तथा पोषण विषयमा एम.एस.सी. उत्तीर्ण गरेका वैद्य श्री ५ को सरकारअन्तर्गत सहसचिवका रूपमा कार्यरत रहे। केन्द्रीय खाद्य अनुसन्धान कार्यालयमा सेवा दिएका उनले आफ्नो विषयमा अनुसन्धानका लागि बेल्जियमसम्म अध्ययन यात्रासमेत गरेका थिए।
यस पेशागत व्यस्तताका कारण उनले संगीतलाई व्यवसायका रूपमा निरन्तरता दिन सकेनन्। उनका शब्दमा— “संगीतलाई मैले व्यापारको रूपमा होइन, चोखो कलाकारिताको रूपमा लिएको छु। कलामा तपस्या हुनुपर्छ।”
अविस्मरणीय घटना
एक पटक राति १२ बजे एफएम रेडियोबाट उनको ‘मेरो दिल जलेको हे–यौं अब लास जलेको हेर’ गीत प्रसारण भइरहेको थियो। गीत सकिएलगत्तै एक श्रोताले फोन गरी गीतले अत्यन्त भावुक बनाएको बताए। त्यसबेला वैद्यले श्रोतालाई सम्झाउँदै भने— “यो गीत मुटु फुटाल्नका लागि होइन, मुटुलाई सम्हाल्नका लागि गाएको हुँ।”
यस घटनाले उनलाई आफ्ना गीतले अझै पनि श्रोतालाई गहिरो रूपमा छुने गरेको अनुभूति दिलायो।
वैचारिक धारणा
दरबारमा मबीबी शाहद्वारा रचित गीत गाएपछि उनलाई ‘राजावादी गायक’ भन्ने आरोप लागेको थियो। तर उनले आफूलाई कुनै राजनीतिक रंगमा सीमित नगरी कलाकारको स्वतन्त्र पहिचानमा विश्वास गर्ने बताएका थिए। उनका अनुसार कलाकार रंगविहीन हुन्छ— जुन रंगमा राखियो, त्यही अनुसार देखिन्छ।
वैवाहिक जीवन
उनले अन्तरजातीय (अन्तरधार्मिक) विवाह गरेका थिए। उनकी पत्नी पाकिस्तानी मूलकी मुस्लिम युवती थिइन्। तर पारिवारिक सहमतिमै विवाह सम्पन्न भएको थियो। वैद्यले धर्मभन्दा माथि मानवीय मूल्य र ईश्वरमा विश्वास गर्ने धारणा व्यक्त गरेका थिए।
कृतित्व
उनका प्रकाशित कृतिहरूमा—
- “समय प्रवाहमा छुटेका पलहरू” (गीति कविता)
- “स्वर्णिम संस्मरण” (आत्मवृत्तान्त)
पर्दछन्।