दार्जीलिङको शीतल हावासँगै बग्ने एउटा मधुर स्वर छ—त्यो स्वर हो गायिका रिमला मोक्तानको। उनका गीतहरूमा पहाडको सुगन्ध, लोकजीवनको धड्कन र शास्त्रीय सङ्गीतको गहिरो आधार एकसाथ मिसिएको पाइन्छ। “दार्जीलिङ शहर के राम्रो हेरन प्रभाती किरणमा…” वा “फालेलुङमा हिउँ पर्यो…” जस्ता गीतहरूले उनको स्वरको मिठास र भावनात्मक गहिराइलाई उजागर गर्दै उनलाई श्रोतामाझ प्रिय र परिचित बनाएको छ।
बाल्यकालदेखि सुरु भएको सङ्गीतप्रेम
दार्जीलिङमा जन्मिएकी रिमला मोक्तानको बाल्यकालदेखि नै सङ्गीतसँग गहिरो सम्बन्ध रह्यो। धीरधाम गाउँको मन्दिर, भजन मण्डली र धार्मिक वातावरणले उनको मनमा सङ्गीतप्रतिको प्रेम जगायो। अरू बालबालिका बाहिर खेलिरहँदा उनी भने मन्दिरभित्र पसेर भजन सुन्ने गर्थिन्। यही वातावरणले उनको बालहृदयमा सङ्गीतको पहिलो बीउ रोप्यो। परिवारबाट पनि उत्तिकै साथ र प्रेरणा पाइन्, र सानै उमेरमा उनले रवीन्द्र सङ्गीत सिक्ने अवसर पाउँदै आफ्नो गायन यात्रालाई बलियो बनाइन्।
शिक्षालाई पनि उत्तिकै महत्व दिँदै उनले लरेटो कलेजबाट स्नातक पूरा गरिन् र त्यसपछि बी.एड तथा नेपाली विषयमा स्नातकोत्तर गरिन्। हाल उनी दार्जीलिङकै नेपाली कन्या उच्चत्तर माध्यमिक विद्यालयमा शिक्षिकाको रूपमा कार्यरत छिन्, जहाँ उनी शिक्षण र सङ्गीत दुवै क्षेत्रमा सक्रिय छिन्।
सङ्गीत यात्राको विस्तार र उपलब्धि
बाल्यकालदेखि गायनमा सक्रिय भए पनि उनले माध्यमिक शिक्षा पूरा गरेपछि मात्र औपचारिक रूपमा मञ्चमा गाउने अवसर पाइन्। सन् १९८१ मा दार्जीलिङ गोर्खा दुःख निवारक सम्मेलनको सङ्गीत प्रतियोगितामा सहभागिता जनाउँदै उनले लोक–आधुनिक विधामा प्रथम स्थान हासिल गरिन् भने युगल तथा सामूहिक गायनमा पनि पुरस्कार जितिन्। यही उपलब्धिले उनको सङ्गीत यात्रालाई नयाँ दिशा दियो।
उनले विभिन्न गुरुहरूसँग शास्त्रीय सङ्गीतको प्रशिक्षण लिँदै आफ्नो कला निखारिन्। उनका अनुसार शास्त्रीय सङ्गीत नै गायनको आधार हो, जसले गायकलाई स्वर, राग र प्रस्तुति बुझ्न सक्षम बनाउँछ।
उनको सांगीतिक यात्रामा एउटा महत्वपूर्ण मोड “पहाड़की रानी” क्यासेटको निर्माण थियो, जुन दार्जीलिङमै तयार गरिएको प्रारम्भिक प्रयासमध्ये एक हो। त्यतिबेला प्रविधिको अभाव हुँदाहुँदै पनि गरिएको यो कामले स्थानीय सङ्गीत क्षेत्रमा नयाँ सम्भावनाको ढोका खोल्यो। त्यसपछि उनले आधुनिक, लोक, भजन तथा गीति नाटकका गीतहरूमा आफ्नो स्वर दिँदै करिब तीन सयभन्दा बढी गीतहरू गाइसकेकी छन्।
मञ्च, अनुभव र सांस्कृतिक योगदान
रिमला मोक्तानको प्रतिभा दार्जीलिङमा मात्र सीमित रहेन। उनले काठमाडौंको राष्ट्रिय नाचघरमा प्रस्तुति दिँदै प्रख्यात कलाकारहरूसँग सहकार्य गर्ने अवसर पाइन्। मुम्बईमा आयोजित “अपना उत्सव” कार्यक्रममा सहभागी भएर उनले नेपाली लोकसंस्कृतिलाई अन्तर्राष्ट्रिय मञ्चमा प्रस्तुत गरिन्, जुन उनको सांगीतिक यात्राको महत्वपूर्ण उपलब्धि हो।
उनी केवल गायिका मात्र नभई सांस्कृतिक संरक्षणमा पनि सक्रिय छिन्। उनका अनुसार लोकगीत हाम्रो जनजीवनको धड्कन हो, तर यसको संरक्षण अत्यन्त आवश्यक छ। युवापुस्ताले गाउँघरमा गएर सिक्ने, दस्तावेजीकरण गर्ने र कार्यक्रममार्फत प्रस्तुत गर्ने काम गर्नुपर्ने उनको जोड छ। यसै उद्देश्यले उनले “हिमाली लोक लहड़” जस्ता कार्यक्रमहरू आयोजना गर्दै लोक सङ्गीतलाई जगेर्ना गर्ने प्रयास गरिरहेकी छन्।
सङ्गीतप्रति दृष्टिकोण र भविष्य
रिमला मोक्तानका लागि सङ्गीत केवल पेशा होइन, साधना हो। उनी सङ्गीतलाई सूर, लय, ताल, भाव र शब्दको समागमका रूपमा बुझ्छिन् र यसलाई आत्मिक आनन्दको माध्यम मान्छिन्।
प्रविधिको विकाससँगै सङ्गीतमा आएको परिवर्तनलाई उनले सकारात्मक रूपमा लिएकी छन्। पहिलेको कठिन रेकर्डिङ प्रक्रियाबाट आजको डिजिटल युगसम्म आइपुग्दा यूट्यूब र सामाजिक सञ्जालले कलाकारलाई विश्वभर पुर्याउने अवसर दिएको उनी बताउँछिन्।
आगामी दिनहरूमा पनि नयाँ रेकर्डिङ, साहित्य र सङ्गीतको सहकार्य तथा सांस्कृतिक विषयहरूमा काम गर्ने योजना बनाउँदै उनी अघि बढिरहेकी छन्। उनका अनुसार सफल गायक बन्नका लागि निरन्तर अभ्यास, लगनशीलता, अवसरको सदुपयोग र सहकार्य अत्यन्त आवश्यक हुन्छ।