वि.सं. १९८९ साल फागुन १२ गते काठमाडौंको न्युरोड, पाकोमा जन्मिएका शिवशंकर मानन्धर नेपाली संगीत र चलचित्र इतिहासका एक अविस्मरणीय व्यक्तित्व हुन्। उनले ५० वर्षभन्दा बढी समय नेपाली संगीत क्षेत्रमा सक्रिय रहँदै आधुनिक, लोक, राष्ट्रिय तथा भजन संगीतमा अतुलनीय योगदान पुर्याए।
पहिलो नेपाली चलचित्रका नायक
वि.सं. २०२२ असोज १५ गते प्रदर्शनमा आएको नेपालको पहिलो कथानक चलचित्र आमा का नायकको रूपमा अभिनय गर्दै उनले नेपाली चलचित्र इतिहासमा नयाँ अध्याय सुरु गरे। यस चलचित्रमार्फत उनी केवल गायक–संगीतकार मात्र नभई अभिनेता रूपमा पनि स्थापित भए।
सांगीतिक यात्रा
शिवशंकरले वि.सं. २०१५ सालबाट औपचारिक रूपमा गायन यात्रा सुरु गरेका थिए। कलकत्तामा रेकर्ड गरिएको ‘यो खोलाको धमिलो पानी धुँदैमा दिन जाने’ बोलको गीत नै उनको पहिलो रेकर्ड गरिएको गीत हो।
उनले करिब १,२०० भन्दा बढी गीत रचना गरेका थिए, जसमध्ये करिब ३०० गीतमा आफ्नै स्वर दिएका थिए। समग्रमा हेर्दा उनले ३ हजारभन्दा बढी गीतमा संगीत भरेका थिए। प्रेम, वियोग, भक्ति तथा देशभक्तिपूर्ण भावनाले ओतप्रोत उनका गीतहरू नेपाली जनमानसमा आज पनि गुञ्जिरहेका छन्।
चलचित्र तथा अन्य योगदान
उनले मनको बाँध, कुमारी, शान्तिदीप र २५ वसन्त लगायतका चलचित्रमा संगीत दिएका थिए।
त्यसैगरी ‘नालापानी’, ‘प्रतिक्षा’, ‘सत्यम् शिवम् सुन्दरम्’, ‘हामी आफ्नै भरमा जिउँछौं’, ‘सुलोचना’ जस्ता गीतिनाट्यमा पनि उनको महत्वपूर्ण योगदान रहेको छ।
संस्थागत भूमिका
रेडियो नेपालको स्थापनाकालदेखि नै आबद्ध रहेका शिवशंकर मानन्धर वि.सं. २०४९ सालमा सेवा निवृत्त भए। साथै, वि.सं. २०४३ देखि २०४७ सालसम्म तत्कालीन रत्न रेकर्डिङ संस्थानको अध्यक्ष एवं महाप्रबन्धकको रूपमा रही नेपाली संगीत क्षेत्रको संस्थागत विकासमा महत्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गरे।
नेपाल संस्कृत मण्डलको सदस्यका रूपमा उनले भारत, पाकिस्तान, सोभियत संघ, बर्मा, चीन र उत्तर कोरिया लगायतका देशहरूको भ्रमण पनि गरेका थिए।
सम्मान तथा पुरस्कार
नेपाली संगीत र चलचित्र क्षेत्रमा पुर्याएको योगदानको कदरस्वरूप उनले विभिन्न प्रतिष्ठित सम्मान र पदकहरू प्राप्त गरेः
- ‘आमा’ चलचित्रमा नायकको भूमिका खेलेबापत महेन्द्ररत्न आभूषण
- २०३१ साल शुभराज्याभिषेक पदक
- २०३४ साल प्रबल गोरखा दक्षिणबाहु
- २०५३ साल त्रिशक्तिपट्ट (तेस्रो)
- २०५३ साल गद्दी आरोहण रजत महोत्सव पदक
रेडियो नेपालद्वारा आयोजित अखिल नेपाल संगीत प्रतियोगितामा उनले पटक–पटक स्वर्णपदक प्राप्त गरेका थिएः
- २०१९ साल (गायनतर्फ प्रथम)
- २०२०, २०२१, २०२५ र २०२९ साल (संगीत रचनातर्फ स्वर्णपदक)
जीवनको अन्तिम अध्याय
सामान्य स्वास्थ्य जाँचका लागि उनी काठमाडौंस्थित ओम अस्पताल मा जाँदा उनको शरीरभित्र क्यान्सरले गम्भीर रूपमा जरो गाडिसकेको पत्ता लागेको थियो। त्यसपछि श्री ५ को सरकार तथा चलचित्र विकास बोर्डको पहलमा उनलाई उपचारका लागि भारत पठाइएको थियो।
उपचारपछि स्वदेश फर्किए पनि वि.सं. २०६१ साल कार्तिक २९ गते भाइटीकाको दिन अचानक अस्वस्थ भएपछि साँझ करिब ६ बजेतिर भक्तपुर क्यान्सर अस्पताल लैजाँदै गर्दा बाटोमै उनको निधन भयो। ६:३० बजे चिकित्सकहरूले उनलाई मृत घोषणा गरेका थिए।
७२ वर्षको उमेरमा संसारबाट विदा भए पनि उनका स्वर, संगीत र अभिनयले नेपाली कला–साहित्यको इतिहासमा अमिट छाप छोडेका छन्। नेपाली संगीत र चलचित्र क्षेत्रमा उनले निर्माण गरेको योगदान सधैं स्मरणीय रहनेछ।